Vallei Praktijk voor Systemische Begeleiding

Een woord vooraf

Dit had ik willen hebben
toen onze zoon nog jong was

Ruimte geven aan wat ruimte nodig heeft

Voor je ligt het werkboek dat hoort bij de Gids voor Ouders van Vallei Praktijk voor Systemisch Bewustzijn. Het is een aanvulling op wat je in de gids hebt gelezen: concreet, praktisch, en bedoeld om mee te werken. Want lezen alleen verandert niets. Doen wel.

Toen ik meer dan 16 jaar geleden de diagnose van onze zoon in ontvangst nam, hakte dat er in. We hadden geen idee wat dit voor ons gezin, onze relatie en onze kinderen zou betekenen. Ik weet nog hoe het voelde om dat woord te lezen, en hoe weinig ik begreep van wat het zou betekenen. Niet alleen voor onze zoon, maar voor ons als gezin. Voor mij als vader. Voor mijn partner. Voor onze andere kinderen.

Wat ik nu weet, wist ik toen niet. En dat heeft ons veel gekost. Niet omdat we het verkeerd deden. We deden wat we konden, met wat we hadden. Maar ik was blind voor de patronen die ik zelf meebracht. Voor de manier waarop mijn eigen herkomst bepaalde hoe ik reageerde. Voor de rol die ik onbewust innam, en de rollen die ik daarmee aan anderen oplegde.

Als ik dit werkboek eerder had gehad, had ik mijn rol als vader en partner veel bewuster kunnen invullen. Dan was niet alleen onze zoon, maar ook mijn partner en onze andere kinderen veel naars bespaard gebleven. Wat ik nu op de moeilijke manier moest leren. Dat is geen zelfverwijt. Het is een eerlijke terugblik. En het is de reden waarom ik dit maak.

Want dat is precies wat er in veel gezinnen met een kind met autisme gebeurt: het autisme neemt alle ruimte in. Niet bewust. Niet gewild. Maar het is er. Alle aandacht, alle gesprekken, alle energie draaien eromheen. En ondertussen verdwijnt de ruimte die jij als ouder nodig hebt om er ook voor jezelf te zijn. Voor je partner. Voor je andere kinderen. Voor wie je eigenlijk bent, los van de zorg.

De drie oefeningen in dit werkboek zijn ontwikkeld vanuit mijn ervaring als systemisch begeleider én als vader. Ze helpen je zichtbaar te maken wat je onbewust drijft, en wat je tegelijkertijd beperkt om volledig aanwezig te zijn vanuit je kern. Niet als methode, niet als stappenplan. Als spiegel. Want zolang het autisme bepaalt hoeveel ruimte er is, verlies je de ruimte die nodig is om er ook voor jezelf, voor je partner en voor je andere kinderen te zijn.

Het gaat niet om de veelheid van oefeningen. Het gaat om de diepte ervan. Eén oefening heeft direct effect, omdat ze iets concreets en tastbaars zichtbaar maakt. De andere twee vragen om herhaling, omdat ze een totaal andere manier van kijken van je vragen dan je gewend bent. Dat went, maar het vraagt tijd en geduld.

Alles wat tijdens het maken van de oefeningen opkomt, is informatie. Ook als dingen echt niet lukken. Ook als er weerstand opkomt. Leg zoveel mogelijk vast, zodat je er later, met meer afstand, op terug kunt keren.

Er is in jou veel wat om aandacht vraagt, maar wat je wegdrukt. Het moet eraan wennen om ruimte te krijgen. Soms is het vertrouwen er niet dat het dan goed behandeld wordt. Dat is begrijpelijk. Dit soort veranderingen hebben tijd nodig. Als jij die tijd geeft, komt precies dat wat in jou gehoord wil worden tevoorschijn. En als je daarmee leert werken, zal zich dat uitbetalen in de rust, ruimte en richting die jou, je partner en je gezin zo nodig hebben.

Ik wens je als ouder wijsheid, liefde en de kracht toe om niet alleen voor je kind, maar ook voor jezelf, je partner en je andere kinderen te zorgen. Jullie zijn het, stuk voor stuk, allemaal meer dan waard.

Martijn Euyen · Vallei Praktijk voor Systemisch Bewustzijn

Instructie

Hoe gebruik je
dit werkboek?

Dit werkboek is geen boek om te lezen. Het is een boek om te doen. Dat is een wezenlijk verschil.

De drie oefeningen zijn bewust in volgorde geplaatst. Begin bij oefening 1 en werk van daaruit verder. Doe niet meer dan één oefening per week. Niet omdat je het niet aankan, maar omdat integratie tijd vraagt. Wat je in een oefening ziet, moet kunnen landen voordat je verdergaat.

Hoe werken met dit werkboek?

Schrijven in dit document of in een eigen schrift. Sommige mensen schrijven hun antwoorden direct in dit document. Anderen gebruiken liever een eigen opschrijfboekje. Beide werken goed. Zeker als je de oefeningen herhaalt (en dat is bij oefening 2 en 3 uitdrukkelijk de bedoeling) kan een eigen schrift heel handig zijn. Je kunt dan terugbladeren en zien hoe je blik in de loop van de tijd verschuift. Wat je op dag één schrijft, kan er na een maand heel anders uitzien. Dat verschil is zelf al waardevolle informatie.

Er zijn geen goede of foute antwoorden. Wat je schrijft, is voor jou. Niet voor een begeleider, niet voor je partner, niet voor wie dan ook.

Schrijven is zien. Wat je opschrijft, bestaat. Wat je in je hoofd houdt, blijft ronddraaien. Schrijf ook wat ongemakkelijk voelt. Juist dat verdient aandacht.

Wat je nodig hebt: pen en papier of dit document, een rustige plek, en 20 tot 30 minuten ongestoorde tijd. Zet je telefoon weg. Maak een kop thee. Geef jezelf dit.

Oefening 1 van 3

De Stoelenoefening

Geef het autisme zijn plek, en neem de jouwe terug

Direct effect

Erkennen wat er is

Waarom deze oefening

In veel gezinnen met een kind met autisme is er een onzichtbare verschuiving ontstaan: het autisme heeft de centrale plek ingenomen. Niet bewust. Niet gewild. Maar het is er. Alle energie, alle aandacht, alle gesprekken draaien eromheen. En jij, als ouder, bent ergens langs de zijlijn beland.

Systemisch gezien is dit een verstoring van de orde. Niet het kind, niet de diagnose, maar de ouders horen aan het hoofd van het gezinssysteem te staan. Deze oefening maakt dat zichtbaar, letterlijk en figuurlijk. Ze heeft direct effect, omdat ze iets tastbaar maakt wat je tot nu toe alleen voelde.

Uitbreiding: je kunt deze oefening ook doen met andere thema's of personen: denk aan je (ex-)partner, je andere kinderen, of een situatie die veel ruimte inneemt in je hoofd. Het principe is hetzelfde: geef het een plek, ga er tegenover staan, en merk op wat er in je lichaam gebeurt. Merk het op, zonder oordeel. Schrijf het op. Laat het los. En keer er later, als je wilt, eens naar terug om te zien of er iets veranderd is.

Wat je nodig hebt

Een rustige ruimte waar je alleen bent
Twee stoelen (of twee plekken die je aanwijst)
Ongeveer 20 minuten
Pen en papier om daarna te schrijven

De oefening: stap voor stap

Zet één stoel voor je neer. Geef die stoel de naam 'het autisme'. Niet je kind, maar het autisme als kracht, als aanwezigheid in jullie gezin.
Ga er tegenover staan. Kijk naar de stoel. Merk op wat er in je lichaam gebeurt. Spanning? Vermoeidheid? Boosheid? Verdriet? Laat het er zijn.
Zeg, hardop of in gedachten, de volgende woorden: "Jij hoort erbij. Jij bent onderdeel van ons gezin. Maar jij bent niet de baas. Wij zijn de ouders. Wij staan aan het hoofd."
Blijf staan. Adem. Merk op wat er verandert: in je houding, in je ademhaling, in hoe je de ruimte voelt.
Zet nu een tweede stoel naast de eerste. Dit is jouw plek. Ga zitten. Voel hoe het is om naast het autisme te zitten, niet eronder, niet erboven, maar ernaast. Als ouder. Als degene die leidt.
Schrijf daarna op wat je merkte. Wat voelde je? Wat verraste je? Wat wil je onthouden?

✏ Schrijfruimte: na de oefening

Wat merkte ik in mijn lichaam toen ik de stoel aankeek?
Wat veranderde er toen ik de woorden uitsprak, ook al voelden ze misschien vreemd?
Hoe voelde het om op mijn eigen stoel te gaan zitten?

Wat je misschien merkt

Het kan zijn dat de woorden niet willen komen. Dat je ze wel uitspreekt, maar er niets bij voelt. Dat is geen mislukking. Dat is informatie. Het betekent dat er iets in jou is dat nog niet klaar is om te erkennen wat er is. Schrijf dat op. Dat is precies zo waardevol als wat je wél voelde.

Het kan ook zijn dat er meer emotie opkomt dan verwacht. Dat is goed. Laat het er zijn. Je hoeft er niets mee te doen. Schrijf op wat er was, en kom er later, met meer afstand, op terug.

Oefening 2 van 3

De Loyaliteitsvraag

Wat heb je meegekregen over zorg, en wat wil jij doorgeven?

Vraagt herhaling

Zien waar je vandaan komt

Waarom deze oefening

Achter elk patroon schuilt een loyaliteit. Achter elke loyaliteit schuilt een liefde. En achter die liefde schuilt vaak een kracht die al generaties oud is.

De manier waarop jij nu zorgt voor je kind, is niet alleen jouw keuze. Ze is gevormd in het gezin waar jij zelf opgroeide. Hoe werd er in jouw ouderlijk huis omgegaan met zorg? Met opoffering? Met grenzen stellen? Als jij als kind hebt geleerd dat liefde gelijkstaat aan jezelf wegcijferen, dan is dat de maatstaf geworden waarmee je nu je eigen ouderschap meet. Niet bewust. Maar wel voelbaar.

Deze oefening vraagt een andere manier van kijken dan je gewend bent. Niet naar je kind, maar naar jezelf. Niet naar nu, maar naar vroeger. Dat went, maar het vraagt herhaling. Doe haar meer dan één keer. Elke ronde brengt iets nieuws naar boven.

Wat je nodig hebt

Een rustige plek, pen en papier (of een eigen schrift)
Bereidheid om terug te kijken, ook als dat ongemakkelijk is
Ongeveer 25 minuten per ronde

De oefening: stap voor stap

Denk aan je eigen vader of moeder, of degene die voor jou zorgde. Kies er één.
Stel jezelf de vraag: Hoe zorgde hij of zij voor zichzelf? Niet wat ze zeiden, maar wat je zag.
Stel jezelf de vraag: Wat leerden zij mij, impliciet, over wat een 'goede' ouder doet?
Schrijf op wat er opkomt. Oordeel niet. Analyseer niet. Schrijf gewoon op wat er is.
Kijk dan naar jezelf nu: Waar herken ik dit in hoe ik nu voor mijn kind zorg?
Stel jezelf tot slot de vraag: Wat wil ik doorgeven aan mijn kind, en wat wil ik hier laten?

✏ Schrijfruimte: na de oefening

Wat zag ik bij mijn ouder(s) over zorg, opoffering en grenzen?
Waar herken ik dat patroon in mezelf, nu, als ouder?
Wat wil ik bewust anders doen, en wat mag ik met liefde loslaten?

Wat je misschien merkt

Deze oefening roept soms loyaliteitsconflicten op. Je wilt je ouders niet bekritiseren. Je wilt niet ondankbaar zijn. Dat is begrijpelijk. Maar kijken naar wat je meegekregen hebt, is geen oordeel. Het is herkenning. En herkenning is het begin van vrijheid.

Als de oefening niet wil vlotten, leg haar dan weg en kom er de volgende dag op terug. Wat er dan opkomt, is vaak helderder dan wat er in het moment was. Schrijf ook dat op. Het moment van terugkeren is zelf al informatie.

Oefening 3 van 3

De Weekreflectie

Zeven dagen bewust kijken naar jouw plek in het gezin

Vraagt herhaling

Integreren wat je hebt gezien

Waarom deze oefening

Inzicht is één ding. Verandering is iets anders. Wat je in de eerste twee oefeningen hebt gezien, heeft tijd nodig om te landen, en om door te werken in hoe je je dag beleeft. De weekreflectie is daarvoor bedoeld.

Elke dag stel je jezelf drie korte vragen. Niet om te analyseren, maar om te observeren. Zonder oordeel. Zonder actieplan. Gewoon kijken wat er is. Na zeven dagen kijk je terug op de week als geheel. Doe deze oefening bij voorkeur in een eigen schrift, zeker als je haar vaker wilt herhalen. Zo kun je terugbladeren en zien hoe je blik verschuift.

Wat je nodig hebt

Een notitieboekje of dit document
5 minuten per dag, bij voorkeur 's avonds
Zeven dagen achter elkaar

Dagelijkse check-in: dag 1 t/m 6

Stel jezelf elke avond deze drie vragen. Schrijf op wat er opkomt, ook als het weinig is.

Dag 1

Welke plek nam ik vandaag in: als ouder, als partner, als mens?

Wat drukte ik weg?